نگاهی به حضور زنان در سینما

به گزارش منظوم؛ مرجع سینما و تلویزیون ایران، هشتم مارس مصادف با روز جهانی زن می‌باشد به همین بهانه نگاهی انداخته‌ایم به پرونده پر فراز و نشیب زنان در سینمای ایران از ابتدای حضور بانوان در سینما  تا دهه‌های اخیر که حضور سینماگران زن رشد چشمگیری داشته‌است. با منظوم همراه باشید تا با پرونده جذاب زنان در سینما آشنا شوید.

آغاز حضور زنان در سینما

حضور زن در سینمای ایران در واقع از فیلم «حاجی‌‌آقا آکتور سینما» (1311) آغاز شد. در این فیلم دختر حاجی‌آقا می‌خواهد با کسی ازدواج کند که اهل سینماست! حاجی‌آقا با سینما مخالف است و مانع ازدواج دختر می‌شود. رابطه‌ی دختر و داماد آینده‌ی حاجی‌آقا به گوشه و کنار شهر کشیده می‌شود و پنهانی از او فیلم می‌گیرند. این اولین معارفه‌ی زن در سینمای ایران است که در روایت زن دوستدار کسی می‌شود که در سینما مشغول کار است.

سینما و زن در دوره دوم پهلوی

سینمای ایران پس از 1328 اگر چه، هویتی برای خود یافت، ولی تا سال 1348 از زن به عنوان عنصری جنسی در سینما استفاده می شد. فیلم‌های این دوره بیشتر تجاری و تقلیدی ناشیانه از فیلم‌های اروپایی و هندی بودند. به تبع ورود سینمای غرب در صحنه کپی‌پردازی، موقعیت زن نیز تقلیدی شد و از نظر فرهنگی به سینمای غرب نزدیک‌تر گشت. جدا از معدود فیلم‌های نسبتا خوب این دوره، بقیه تماما تجاری است و زن در آن‌ها براساس قواعد تجارت و فروش به کار گرفته می‌شود. در فیلم‌های این دوره زن به عنوان موجودی هوسباز و خوشگذران مطرح می‌شود و علیرغم استفاده از زن، حضور او در داستان و ماجرا کارساز نیست. در  این سال‌ها یکی از تکنیک‌های درآمدزیی فیلم‌ها ورود خوانندگان زن به عرصه سینما بود، عصمت باقرپور یا همان دلکش با بازی در فیلم‌هایی چون شرمسار (1329)، مادر (1331)، افسونگر (1332)، ظالم بلا (1336)، عروس فراری (1337)، شانس و عشق و تصادف (1338)، فردا روشن است (1339) و شیرفروش (1339) وارد سینمای تجاری شد و بعد از وی خوانندگانی همچون فرح‌دخت طالقانی(پوران) و فائقه آتشین(گوگوش) ادامه دهنده این جریان بودند.

از سال 1352 به بعد که سینمای تجاری رو به افول و سقوط گذارد، بازهم مساله زن بی هویت مطرح است. در این عصر ترویج وقاحت و بی بندوباری به عنوان نمودی از سیاست‌های منحرف کننده رژیم به اوج خود می‌رسد. در این دوره، حضور زن در سینما عمدتا در نقش معشوقه خلاصه می‌شد که خانواده و کیان آن را مورد حمله مستقیم قرار می‌داد. زن در این دوره از سینمای ایران، به ندرت نقش کلیدی در فیلم‌ها ایفا می‌نمود و زن ایرانی هرگز خود را در سینمای قبل از انقلاب نیافت.

 برسی تاریخی فعالیت‌های زنان سینماگر ایرانی مبین آن است که شاید اگر فروغ فرخزاد فیلم «خانه سیاه» و شهلا ریاحی فیلم مرجان  را نساخته بودند، به راحتی می‌توانستیم بگوییم هیچ تفکر خاصی از سوی زنان پشت دوربین‌های سینمای قبل از انقلاب ایران دیده نشده‌است و بیشتر زن وسیله‌ای برای استفاده‌های مردسالارانه به شمار می‌آمده است و یا در کنار سماور می نشیند و فرزندش را نصیحت می‌کند و یا در کافه‌ها می‌رقصد و هم‌آغوش طلب می‌کند.

زن و سینما  بعد از انقلاب اسلامی

حضور زنان در سینمای پس از انقلاب را می‌توان به 3 دوره تقسیم کرد:

1-    سال‌های اولیه پیروزی انقلاب: در این دوره اکثریت فیلم‌ها با محوریت جنگ ساخته می‌شدند و قهرمانان این آثار مردان بودند و زنان در حاشیه قرار گرفتند یکی از دلایل دیگر در حاشیه قرار گرفتن زنان بعد از انقلاب تجربه تلخ حضور زنان در فیلم‌های غیراسلامی و  جنسی قبل از انقلاب بود، فلذا این عوامل همه دست در دست هم داد تا شاهد حضور چشمگیر زنان در سینما بعد از پیروزی انقلاب نباشیم.

2-   ورود فیلمسازان زن

مروری بر روند فعالیت زنان فیلمساز ایرانی از آغاز حرکت فیلمسازی شان پس از انقلاب نشان می‌دهد که در طول این چند دهه، حرکت‌های غیریکنواختی وجود داشته‌است. در واقع حرکت آغازین و موثر فیلمسازان و موثر فیلمسازان از دهه هفتاد به بعد شکل عمومی به خود گرفته و تا امروز هم ادامه دارد.

می‌توان پوران درخشنده، رخشان بنی اعتماد، تهمینه میلانی و منیژه حکمت را نخستین نسل زنان فیلمساز در سینمای ایران دانست که اغلب آثارشان مضامین خانوادگی با محوریت زن داشته است. از این پس شاید کمتر کسی امروز در جشنواره‌های سینمای بین‌المللی حضور یابد و با آثار رخشان بنی اعتماد، تهمینه میلانی، پوران درخشنده، سمیرا مخملباف در مقام فیلمساز ایرانی روبرو نشود. حرکتی که سینماگران زن ایرانی پس از انقلاب در ایران کردند، حتی امروز با وجود تمام محدودیت‌ها حرکتی قابل توجه در عرصه داخلی و خارجی بوده است. این حرکت که وجوه زندگی اجتماعی، اقتصادی، خانوادگی و عاطفی زن را بیشتر از پیش نشان داد، اکنون خود دارای ژانر و سبک ویژه شده‌است.

در سینمای پس از انقلاب زنان سینماگر گام به گام توانایی‌ها و ارزش‌های مورد نظر خود را پدیدار ساخته و نقش تاثیرگذاری در هنر هفتم و آفرینشگری سینمایی به خود اختصصاص داده‌اند و از جایگاه فرعی و درجه دو به جایگاه اصلی و نقش اول صعود کرده‌اند.

3-   عصر حاضر

در سال‌های اخیر شاهد حضور چشمگیر کاگردانان زن و و موفقیت‌های خیره کننده  داخلی و بین المللی سینماگران زن بوده‌ایم. در جشنواره فجر امسال شاهد حضور 7 فیمساز زن بودیم که رکوردی تازه برای سینمای ایران محسوب می‌شود. پریسا بخت‌آور، نرگس آبیار، منیر قیدی، نیکی کریمی، آیدا پناهنده از جمله کارگردانانی هستند که در این سال‌ها موفقیت‌های داخلی و خارجی زیادی به دست آورده‌اند. آیدا پناهنده با ساخت ناهید برنده جایزه استعداد درخشان جشنواره کن شد و یا نرگس آبیار با ساخت شیار 143، ضمن ارائه تصویر جدیدی از زن استعداد خود در فیملسازی را به همگان نشان داد. به طور کلی در سال‌های اخیر بازنمایی زن در سینما از تنوع بیشتری برخوردار بوده است و تنها شاهد دیدن زنان رنج خورده و یا مظلوم و یا زنانی که در حاشیه مردان نیستیم و نقش زنان فراتر از حد معمول می‌رود و  تصاویر بدیع و نویی از آنان بازنمایی می‌شود.

حال امیدواریم که زنان سینماگر با ایفای نقش‌های پررنگ‌تر در سینما بتوانند تصویر درستی از خود و بانوی ایرانی به تمام دنیا نشان دهند و زن ایرانی را به عنوان الگویی نمونه به تمام زنان دنیا معرفی کنند.

آخرین اخبار، رویدادها و حواشی روز سینما، تلویزیون، بازیگران و هنرمندان ایران را در صفحه‌ی اخبار منظوم مرجع سینما و تلویزیون ایران می‌‌توانید دنبال کنید.